Professor Zdeněk Zavřel

“Natuurlijk kan ik twee dingen niet overslaan. Het eerste is dat je je na het derde jaar architectuurstudie al een ‘geniaal architect’ voelt. Dat wilden we toen ook met een paar vrienden delen, en zo hebben we – het is moeilijk uit te leggen waarom – een groep opgericht die Včelka heette (Bijtje). We waren met z’n vieren en dachten dat we in staat waren om op de een of andere manier te reageren op wat we uit de wereld oppikten: losse flarden, indrukken die van overal kwamen, en waarvan wij dachten dat we er interessante architectuur van konden maken. Van de oorspronkelijke vier leden telt de groep Včelka er vandaag nog twee, dus we naderen langzaam de eindfase van Včelka. Maar het heeft het lang volgehouden, dat moet ik zeggen. Dat is dus het ene wat nog duidelijk met de studie te maken had. Het tweede was de ervaring van Majáles (een traditionele studentenvoorjaarsviering in Tsjechoslowakije, die in de jaren zestig ook een uitgesproken maatschappijkritisch en politiek karakter kreeg, red.) 1967. Zoals ik al zei: in die tijd begon het regime al een beetje te wankelen. Wij waren begonnen begin jaren zestig, toen er nog nauwelijks beweging in zat, en ik studeerde af in 1966, toen het al duidelijk aan het schuiven was – laat staan in 1967. In dat jaar studeerde mijn toenmalige vriendin, later mijn vrouw, af, en toen nam ik deel aan de Majáles-optocht door Praag. Ik steunde een kandidaat die František Sedláček heette, ook afkomstig van de faculteit architectuur – een ongelooflijk figuur. De verkiezing eindigde in het zogeheten ‘Park van ontspanning van Julda Fulda’ (het park van Julius Fučík, een groot cultureel en recreatiepark in Praag, genoemd naar een communistische verzetsheld en in de jaren zestig een belangrijk toneel voor massabijeenkomsten en officiële evenementen, red.), zoals het toen heette. Daar nam Franta Sedláček het op tegen Allen Ginsberg (de beatdichter, red). Ginsberg won, omdat hij natuurlijk iets belichaamde wat Sedláček onmogelijk kon vertegenwoordigen. Maar Franta had een veel sterkere slotrede – en vooral een veel subversievere. En juist daarom werd hij daarna van de universiteit gestuurd.”

“Daarvóór gebeurde er iets heel belangrijks. Dankzij Franta Sedláček, die gewoon een handige kerel was, kreeg ik als student een stage in Nederland van zes weken. Hoewel ik al afgestudeerd was, viel het nog steeds op de een of andere manier binnen die studentenwereld. Die stage was opmerkelijk genoeg bedoeld voor landmeters — voor architecten had men niets, hij had daar een beetje in onderhandeld. En zo ging ik erheen als landmeter, omdat wij ook landmeetkundige praktijk hadden gehad, dus ik wist hoe je een theodoliet opstelt en dergelijke. Het was een stage in Zuidelijk Flevoland. Dat was een nieuwe polder, waar landmeters uiteraard hard nodig waren, want er was veel riet, hier en daar een waterhoen, een beetje water, weinig wegen en nauwelijks bebouwing. Landmeters hadden daar dus volop werk en wij maten en zetten de nieuwe wegen uit. Voor mij was het vooral interessant omdat ik Nederland voor het eerst van dichtbij meemaakte. Toen ik erheen vertrok, wist ik eigenlijk bijna niets van Nederland. Ik kende een paar bekende namen, maar concreet wist ik nauwelijks iets. Ik ging erheen omdat ik toen — na die Duitse delegatie — opnieuw verliefd was geworden… en ik dacht dat ik dichter bij dat meisje zou zijn als ik niet in Tsjechië bleef. Dus vertrok ik naar Nederland als landmeter. Dat ik daar kennismaakte met wat ik de Nederlandse essentie zou noemen, illustreer ik graag met een anekdote die dat volgens mij goed typeert. De stage liep via IAST, de Internationale Associatie voor de Uitwisseling van Studenten aan Technische Hogescholen. En er waren in Nederland veel meer van die studenten dan alleen ik. In het weekend maakten we gezamenlijke uitstappen. Een van die uitstappen bracht ons naar een aangrenzende polder, de laatste die nog een stuk van de voormalige binnenzee afsnoepte. Die was nog niet voltooid, zat nog in de voorbereidingsfase, en men liet ons zien hoe zo’n polder eigenlijk ontstaat: een systeem van dijken, waarin pompstations zijn ingebouwd. Geleidelijk — zodra zowel de dijken als de pompstations voltooid zijn — vormt dat een gesloten ring rond het toekomstige land. Daarna wordt het water weggepompt. En die pompen blijven functioneel: telkens wanneer het regent, moet het water weer worden afgevoerd. Dat was op zichzelf al indrukwekkend, maar het meest indrukwekkende was de manier waarop die dijken werden gebouwd.”

“Die dijken werden toen nog echt op een ouderwetse manier aangelegd. Dat betekende dat graafmachines in feite een enorme hoop zand opspoten, soms wel tachtig kilometer lang. Die tachtig kilometer werd vervolgens verstevigd door op het zand rieten matten te leggen, die ter plekke werden gevlochten. Op die matten legde men bakstenen, zodat het geheel verzwaard maar tegelijk elastisch bleef. De bovenste laag bestond uit basaltblokken, meestal afkomstig uit Tsjechië, waarmee die opgeworpen massa werd afgesloten. Daarna liet men er schapen overheen lopen, die de voegen tussen de basaltblokken aandrukten, zodat de hele dijkmassa stevig én flexibel werd. Die stenen beschermden het geheel van buitenaf tegen ijs en tegen alles wat er verder maar op af kon komen. De matten zorgden voor elasticiteit en het zand had simpelweg geen kant meer om naartoe te gaan. En stel je dan voor dat wij aankwamen bij de mannen die die rieten matten aan het vlechten waren. Zij hadden al dertig kilometer achter de rug en nog vijftig kilometer te gaan. En toen dacht ik: dit zou geen enkele Tsjech doen. Een Tsjech zou hiervandaan weglopen, ergens op een heuveltje gaan zitten en kijken hoe ongelooflijk vlak alles hier is. Dat was werkelijk iets onvoorstelbaars. En hoe overtuigd ze waren dat dit gewoon moest gebeuren, dat ze het zouden afmaken, en dat er over anderhalf jaar nieuwe Nederlanders zouden wonen — dat ze hier leefruimte zouden krijgen. Dat maakte een enorme indruk op me. Voor het eerst realiseerde ik me echt het verschil tussen die volkeren. Ik heb ook bewondering voor de Tsjechen, maar niet om hun geduld en niet om zo’n verbeten volharding. Tsjechen zijn meer van ideeën, van af en toe iets slims, een grapje hier en daar. Maar op deze manier je land letterlijk overeind houden, zodat het water niet je huis binnenstroomt — dat is indrukwekkend. Dat hoort bij die eerste stage. Daarna sla ik een periode over, maar tijdens die stage besloot ik dat ik in Nederland graag een architectuurstage wilde doen — niet als landmeter, maar als architect. Ik heb rondgekeken bij alles wat er toen gebeurde. In Nederland gebeurde er in die tijd enorm veel. In Amsterdam had je Provo — tegenwoordig zou je ze misschien piraten noemen. Die Provo’s provoceerden die ietwat gezapige, burgerlijke Nederlandse samenleving met ongelooflijke happenings. En tegelijkertijd gebeurde er in de architectuur ontzettend veel interessants. Er waren figuren als Aldo van Eyck, Bakema en Herman Hertzberger, namen die tot op de dag van vandaag nog nagalmen. Maar toen stonden zij op het hoogtepunt van hun kunnen en kwamen ze bijna elk jaar met een interessant gebouw. Er was dus niet alleen veel te zien, maar ook veel te leren. Tijdens die eerste landmetersstage is het me gelukt om een van die bekende mensen te vinden — in dit geval Jaap Bakema — en hem een brief te ontfutselen waarin stond dat ik over een jaar of twee bij hem zou mogen werken. Dat was niet eenvoudig, maar uiteindelijk is het me gelukt om hem te vinden en te verrassen. Hij gaf les aan de Technische Universiteit in Delft, dus ik ben hem daar persoonlijk gaan opzoeken. Ik had een rugzak op met de tekst ‘Czech student’ erop, ik liftte overal. En in een half verwilderde toestand vond ik die professor. Hij keek me aan en zei: ‘Heb je eigenlijk wel geld om weer thuis te komen?’ En ik zei heldhaftig: ‘Ja hoor, natuurlijk,’ terwijl ik zo’n honderdvijftig gulden had. Ik weigerde zijn financiële steun.En hij zei: ‘Een brief, dat is geen probleem. We hebben hier al zoveel buitenlanders gehad — maar een Tsjech nog nooit.’ En hij schreef die brief. En met die brief vertrok ik bijzonder gelukkig naar huis. Ik had het gevoel dat ik mijn start had geregeld, mijn carrière.”

“Daarna werkte ik in Praag, kort na het afronden van mijn studie. Ik werkte in een van die toen nieuw opgerichte ateliers, het Sdružení projektových ateliérů (Samenwerkingsverband van ontwerpateliers), waar onder anderen Prager, Machonin, Šrámek, Fülzak en Klen bij betrokken waren. Eerst namen ze me aan, en daarna besloten ze onderling dat ik zou overstappen naar Klen. Zo kwam ik hier om de hoek terecht, in de Žitná-straat, bij architect Klen, die zich bezighield met woningbouw, de voorbereiding van de wijk Bohnice en later ook met het ontwerp van Jižní Město. Kortom: het standaardpakket aan architectonische opdrachten van die tijd. Ik heb tegen Klen gezegd: ‘Maar ik heb een brief, en zodra het moment daar is, stop ik hier en vertrek ik.’ En hij zei: ‘Geweldig, pak je spullen en zodra het kan…’ Het duurde ongeveer een jaar voordat in Nederland de sterren als het ware goed stonden en meneer Bakema zich meldde en zei dat, als ik die brief had, ik dus welkom was zodra ik zou aankomen. Uiteindelijk viel alles samen en vertrok ik in februari 1968. In februari 1968 — dat was ongeveer drie weken nadat Novotný was afgetreden en Dubček aan de macht was gekomen. Maar alle papieren die natuurlijk nodig waren om dat vertrek te regelen, waren nog onder het oude regime afgehandeld. Ja, daar heeft Jiří Klam, mijn toenmalige chef, me enorm bij geholpen. Dankzij hem kreeg ik officieel toestemming voor een eenjarige stage in Rotterdam. En daarmee kom ik dan bij het hoofdstuk Nederland.”

“Mijn eerste reactie was… toevallig was Martin Rajniš bij mij op bezoek, ook een van die studievrienden. Ik herinner me dat moment nog heel precies: ’s ochtends, toen we het nieuws hoorden – ergens rond zes uur – zijn we op de fiets gestapt en naar het kantoor gefietst. En ik dacht bij mezelf: Nou, dit is gewoon oorlog. Oorlog had ik nog nooit meegemaakt, maar dit was oorlog. En wat doe je eigenlijk tijdens een oorlog? Het eerste wat in me opkwam, was dat we – zodra we op kantoor aankwamen – begonnen met het organiseren van een soort bijeenkomst van Tsjechen die zich op dat moment in Nederland bevonden. Om die ervaring samen te delen en om hulp te organiseren, en noem maar op. Op een gegeven moment kwam er ook de Nederlandse radio bij kijken en ik heb op de radio het telefoonnummer van het kantoor genoemd. Binnen ongeveer twee minuten was de telefooncentrale van het bureau volledig overbelast – door telefoontjes van Tsjechen die door Nederland zwierven, maar ook van Nederlanders die met de Tsjechen meeleefden. Toen kwam de oudere leidinggevenden van het bureau naar me toe en zei: ‘Zavřel, wat heb je nou gedaan? Wat denk je wel? Wij zijn geen protestorganisatie.’ Ik kreeg daar flink op mijn kop voor, maar vrijwel onmiddellijk daarna kwam de hulp op gang. Alle tekenaars op kantoor en mensen uit de omgeving begonnen me te helpen bij het organiseren van een bijeenkomst die een dag of twee later zou plaatsvinden – met als doel onderdak aan te bieden, hulp te verlenen, winterkleding te verzamelen, kortom alles wat een mens op zo’n moment kan bedenken. Die bijeenkomst is er ook gekomen. Ze vond plaats in Rotterdam, in de Ahoy-hal. Er waren meer dan driehonderd Tsjechen aanwezig. De Nederlandse televisie zond het uit. Het was een spontane uitbarsting van energie, maar tegelijkertijd ook een indrukwekkend gebaar van solidariteit van de andere kant. In Nederland was er zelfs een moment van ongeveer een half uur waarin auto’s met gedoofde lichten reden – het verkeer kwam letterlijk tot stilstand. Dat was een enorm teken van medeleven. Ook mijn leidinggevenden leefden sterk met me mee, ze hielpen waar ze maar konden.”