Následující text není historickou studií. Jedná se o převyprávění pamětníkových životních osudů na základě jeho vzpomínek zaznamenaných v rozhovoru. Vyprávění zpracovali externí spolupracovníci Paměti národa. V některých případech jsou při zpracování medailonu využity materiály zpřístupněné Archivem bezpečnostních složek (ABS), Státními okresními archivy (SOA), Národním archivem (NA), či jinými institucemi. Užíváme je pouze jako doplněk pamětníkova svědectví. Citované strany svazků jsou uloženy v sekci Dodatečné materiály.

Pokud máte k textu připomínky nebo jej chcete doplnit, kontaktujte prosím šéfredaktora Paměti národa. (michal.smid@ustrcr.cz)

Nguyen Gia Kieng (Nguyễn Gia Kiểng) (* 1942)

• 1942: Sinh ra tại Thái Bình

• 1961~1962: Đậu tú tài và du học Pháp. Thành lập Tổng cục sinh viên.

• 1973: Trở về Việt Nam sau 5 năm tốt nghiệp và làm việc tại Pháp. Làm chuyên viên kỹ thuật và kinh tế cho chính quyền Việt Nam Cộng hoà, sau đó trở thành phụ tá tổng trưởng Bộ Kinh tế.

• 1975: Đi tù cải tạo

• 1979: Được trả tự do, trở thành chuyên viên kinh tế cho chính quyền Cộng sản

• 1982: Tái định cư tại Pháp, thành lập Tập hợp Dân chủ Đa nguyên Từ đó đến nay: Sống tại Pháp, viết sách, hoạt động nhân quyền cho Việt Nam.

Xuất thân - Early life

Nguyễn Gia Kiểng sinh năm 1942 tại tỉnh Thái Bình, miền Bắc Việt Nam. Tuổi thơ của ông gắn liền với những năm tháng khó khăn do chiến tranh. Từ nhỏ, ông đã theo mẹ đi khắp nơi tìm kiếm người cha mất tích trong chiến tranh, sau đó gia đình ông đoàn tụ và sống một thời gian tại Hà Nội. Sau Hiệp định Genève chia cắt đất nước, ông và gia đình di cư vào Nam, tiếp tục những năm tháng khó khăn dưới chính quyền Ngô Đình Diệm. 19 tuổi, ông đậu tú tài và nhận học bổng du học Pháp. Từ đó, ông bắt đầu tham gia sâu hơn các hoạt động chính trị, đấu tranh cho một Việt Nam tự do, dân chủ và nhân quyền.

Nguyễn Gia Kiểng was born in 1942 in Thái Bình Province, northern Vietnam. His childhood was marked by the hardships of war. From a young age, he travelled with his mother everywhere to search for his father who had gone missing during the war. Eventually, his family was reunited, and they lived for some time in Hanoi. After the Geneva Accords divided the country, he and his family migrated to the South, where they continued to face difficulties under the regime of Ngô Đình Diệm. At the age of 19, he passed his high school exams and received a scholarship to study in France. It was during this time that he started to become more deeply involved in political activities to advocate for a free, democratic, and human rights respecting Vietnam.

Ký ức tuổi thơ thời kỳ nạn đói 1945 - Memories of childhood during the 1945 famine

Nguyễn Gia Kiểng đã trải qua những ký ức đau thương và khó quên trong những ngày nạn đói 1945. Ông chỉ mới ba tuổi, gia đình không giàu có song thuộc diện khá giả trong vùng. Ngoài việc lo cho gia đình, mẹ ông còn đi gom góp lúa gạo từ những người có điều kiện để nấu cháo cứu đói cho những người nghèo khổ. Ông miêu tả cảnh tượng vẫn in sâu trong tâm trí ông đến giờ chính là quang cảnh buổi chập tối, dưới ánh lửa bập bùng, hàng trăm người tụ tập quanh bếp lửa, nhận từng tô cháo, chén cơm. Mẹ ông cũng đã cưu mang rất nhiều người. Bà gặp những đứa trẻ mồ côi do cha mẹ mất vì đói và đưa về nuôi, trở thành một phần trong gia đình. Mỗi ngày đều có người chết vì đói, các anh chị nuôi của ông phải đào hố chôn cất những người vô gia cư. 

Công việc nấu cháo cứu đói giúp người của mẹ đã ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý của ông và các anh em trong nhà. Những ký ức tuổi thơ đó đã luôn làm ông lớn lên với một quan niệm rằng điều quan trọng trong cuộc sống không phải sự thành công hay giàu có, mà là tình cảm đối với đồng loại.

Nguyễn Gia Kiểng grew up with haunting and unforgettable memories of the devastating 1945 famine. At that time, he was only three years old. His family wasn’t wealthy, but they were considered well-off for the area. Besides caring for her own family, his mother would gather rice from those who could afford to donate, and cook porridge to help feed the starving poor. One of the most vivid images that has stayed with him throughout his life is that of the evenings, under the flickering firelight, hundreds, even thousands of people coming by and each of them would get a bowl of porridge. His mother had also taken in many of the orphaned children, whose parents had succumbed to hunger. These children soon became part of the family. Every day, someone would die from hunger. His older siblings would have to dig graves to bury the homeless people who passed away. 

The work his mother did (cooking to relieve the hunger of others) has left a deep impression on him and his brothers and sisters. These childhood memories shaped his belief that what truly matters in life is not success or wealth, but the love and compassion we show to our fellow human beings.

Tuổi trẻ nhiệt thành và trong sáng tại Paris - The passionate and idealistic youth in Paris

Nguyễn Gia Kiểng sang Pháp du học sau khi đậu tú tài vào những năm 1960, thập niên bùng nổ ý thức hệ cộng sản tại châu Âu. Ông cùng các bạn thành lập Tổng hội sinh viên tại Pháp và đến năm 1965 thì giữ chức chủ tịch. May mắn gặp được những người bạn cùng có thiện chí và tâm hồn với đất nước, ông tin rằng không có gì quý hơn trong đời người chính là cái tự do, nếu mà có tiền của mà không được nghĩ những điều mình nghĩ, đọc điều mình muốn đọc, nói cái mình muốn nói thì cuộc sống vô nghĩa. Những năm tháng đó, Nguyễn Gia Kiểng cùng các anh em tổ chức những đêm học tập, thu thập tài liệu về các chế độ chính trị từ các nước, trao đổi thảo luận cách tổ chức xã hội nào phù hợp với đất nước. Ông chia sẻ: “Chúng tôi có cái thành tâm của tuổi trẻ, có sự trong sáng, không có thành kiến, nghiên cứu tương đối có thể nói khả năng hấp thụ trên mức trung bình. Dần dần đa số chúng tôi đi đến lập trường là miền nam, mặc dầu còn nhiều khuyết điểm, nhưng có thể trở thành nước dân chủ được. Nên chúng tôi ủng hộ chế độ Việt Nam Cộng hòa ở miền nam.” 

Ông cũng đưa lập trường rằng ủng hộ chế độ cộng hoà không đồng nghĩa với ủng hộ chính quyền đương nhiệm. Có thể nói đó là khoảng thời gian bấp bênh của ông và những người anh em, khi một mặt ông vẫn đi biểu tình chống lại Ngô Đình Diệm, một mặt ông tin và đấu tranh cho thể chế cộng hoà và tương lai dân chủ của đất nước. 

After passing the baccalaureate exams in the early 1960s, during a time when communist ideologies were surging across Europe, Nguyễn Gia Kiểng travelled to France to pursue higher education. There, he and his fellow students founded the Student Union in France. By 1965, he was elected president of the union. Fortune favored him with a group of like-minded friends, all of whom shared a deep love for their homeland, and a belief that nothing was more valuable in life than freedom. He shared, “Having wealth is meaningless if you cannot think what you want to think, read what you want to read, or speak what you want to speak. Without freedom, life loses its meaning.” During these years, Nguyễn Gia Kiểng and his friends organized study sessions to gather political documents from all over the world and discuss which type of social organization would best suit Vietnam’s needs. He recalled: “We had the sincerity of youth, a purity of spirit, and no prejudices. Our ability to absorb new ideas was above average.” Over time, the majority of them reached the conclusion that the South, despite its flaws, could become a democratic nation. And so, they supported the system of the Republic of Vietnam in the South. 

Yet, Nguyễn Gia Kiểng was clear in stating that supporting the republican system did not mean endorsing the government in power. He saw his position as a delicate balancing act. On one hand, he actively participated in protests against President Ngô Đình Diệm’s government, but on the other, he believed in and fought for the ideals of the republic and the vision of a democratic future for their country.

Một chế độ đang sống những năm tháng cuối cùng - A regime in its final days

Sau hiệp định Paris 1973, Mỹ rút khỏi miền nam Việt Nam, Nguyễn Gia Kiểng và hơn 100 du học sinh Việt Nam tại Pháp bấy giờ quyết định rủ nhau về nước để đóng góp bảo vệ chế độ đang trong tình trạng tuyệt vọng. 

Dù đã chấp nhận rằng so với cuộc sống hiện tại ở Pháp, cuộc sống khi về sẽ khó khăn hơn nhiều về mặt kinh tế, song ông nhận ra cái mệt mỏi nhất chính là làm việc với vai trò chuyên viên kinh tế cho một chế độ đang sống những năm tháng cuối cùng của nó. Mỗi ngày, ông làm việc 11, 12 giờ với vô số vấn đề nan giải. Ông và các đồng nghiệp làm việc không ngừng nghỉ, bình tĩnh cho đến những phút chót ngày 30/4/1975, với quyết tâm sẽ giữ cho mặt trận kinh tế không sụp đổ bất chấp mặt trận quân sự có thất bại.

Cống hiến của ông và các đồng nghiệp ở Bộ Kinh tế đã giúp chế độ có một thành tựu bất ngờ, đồng tiền của Việt Nam Cộng hoà vẫn giữ nguyên giá trị, và đã được chế độ Cộng sản giữ lại 6 tháng trước khi ra đồng tiền mới.

After the signing of the Paris Peace Accords in 1973, when the United States withdrew from South Vietnam, Nguyễn Gia Kiểng and more than 100 Vietnamese students in France made a bold decision to return to their homeland. They were determined to contribute to the defense of a regime that was in its final, desperate hours.

Despite knowing that life in Vietnam would be far more difficult economically than it had been in France, Nguyễn Gia Kiểng realized that the greatest challenge was acutally working as an economic specialist for a regime that was already on the brink of collapse. Every day, he worked 11 to 12 hours, among countless complex and intractable issues. Alongside his colleagues, he worked tirelessly, remaining calm and focused until the very last moments of April 30, 1975, with one goal in mind: to keep the economic front from collapsing, even if the military front had already been lost.

Their efforts paid off in a surprising way. Thanks to the contributions of Nguyễn Gia Kiểng and his colleagues at the Ministry of Economics, the currency of the Republic of Vietnam managed to retain its value for a while longer. It held steady for six months before the communist government issued a new currency.

TRẠI CẢI TẠO SAU 30/4/1975 - Re-education camp after April 30, 1975

Năm 1979, Nguyễn Gia Kiểng bị bắt đi tù cải tạo vì những đóng góp cho bên thua cuộc. Ông bị bắt nhận tội phản quốc nhưng ông không nhận tội, cho rằng ông chỉ không chấp nhận chủ nghĩa cộng sản, chứ không phản bội tổ quốc. Nguyễn Gia Kiểng bị biệt giam, còng chân suốt 18 tháng. 

Về sau ông hiểu được mục đích của chương trình học tập cải tạo, thay vì là lý do an ninh như mọi người vẫn nghĩ, thật ra lại là để đánh gục trí tuệ của miền nam Việt Nam. Chứng kiến nhiều ý chí bị gãy đổ sau nhiều ngày đau khổ và bị làm nhục trong tù của các anh em, Nguyễn Gia Kiểng đã luôn cam kết ngay khi được trả tự do, ông sẽ dành phần đời còn lại để đấu tranh cho dân chủ, nhân quyền. Cam kết đó đã được ông thực hiện không ngơi nghỉ suốt cho đến nay khi ông đã 83 tuổi.

In 1979, Nguyễn Gia Kiểng was arrested and sent to a re-education camp for his contributions to the losing side of the Vietnam War. He was charged with treason, but he refused to accept the accusation. He argued that he had never betrayed his country, he simply did not agree with the communist regime. For 18 months, Nguyễn Gia Kiểng was placed under solitary confinement and his legs were shackled. 

Over time, he began to understand the true purpose behind the re-education program. It wasn‘t about security, as many had believed. Instead, it was designed to crush the intellectual spirit of the South. As he witnessed the will of many fellow prisoners break after days of suffering and humiliation, Nguyễn Gia Kiểng made a solemn vow. He promised that when he was eventually freed, he would dedicate the rest of his life to fighting for democracy and human rights.

That vow became the driving force of his life, and he has honored it tirelessly ever since until now, at the age of 83.

QUYẾT ĐỊNH TRỞ LẠI PHÁP - The decision to return to France

Sau khi ra tù cải tạo, Nguyễn Gia Kiểng cùng một số chuyên viên chế độ cũ được trọng dụng làm chuyên viên kinh tế cho chế độ Cộng sản. Song vì thấy nỗ lực vô ích, khi được chính quyền Pháp can thiệp, ông hân hoan đón nhận cuộc đời mới. 

Trở lại Pháp, Nguyễn Gia Kiểng bắt đầu viết lách, thành lập Tập hợp Dân chủ Đa nguyên, hoạt động chính trị không mệt mỏi. Nói về Tập hợp Dân chủ Đa nguyên, Nguyễn Gia Kiểng cho biết, tổ chức được thành lập vào tháng 11/1982, được sinh ra với một đồng thuận căn bản là đóng góp thành lập chế độ dân chủ đa nguyên cho Việt Nam, đấu tranh trong tinh thần hoà giải và hoà hợp dân tộc. Với ông, tất cả khó khăn, đau khổ của người Việt Nam đến từ chỗ người Việt Nam không chịu coi nhau là anh em, hận thù quá nhiều, nên Tập hợp Dân chủ Đa nguyên coi nhu cầu, bổn phận quan trọng nhất là phải hòa giải dân tộc để tiến tới hòa hợp dân tộc, và để cùng bắt tay nhau xây dựng tương lai chung. Đau khổ như ngày hôm nay là vì không dứt khoát khước từ bạo lực. Bạo lực là điều phải gạt bỏ một cách dứt khoát, vĩnh viễn.

After being released from the re-education camp, Nguyễn Gia Kiểng, along with several other former specialists of the old regime, was recruited to serve as an economic specialist for the communist government. However, he soon realized that his efforts were in vain. Therefore, when the French government intervened, Nguyễn Gia Kiểng embraced a new chapter in his life with joy.

Upon returning to France, he began writing and became deeply involved in political activism. In November 1982, he founded the Assembly for Democracy and Pluralism. The assembly was founded on a fundamental consensus: to contribute to the establishment of a democratic, pluralistic system for Vietnam, while promoting reconciliation and national unity. For Nguyễn Gia Kiểng, the struggles and suffering of the Vietnamese people stemmed from their inability to view one another as brothers and sisters. There is too much hatred festering among them. Therefore, the primary mission of his organization was to foster national reconciliation and to unite the people in working toward a common future. He believed that the pain of the present moment was the result of an unresolved rejection of violence. He firmly stated that violence must be decisively and permanently abandoned.

Nguyễn Gia Kiểng cho biết, ông và các thành viên đến với nhau không phải để tái lập Việt Nam Cộng hoà, mà là vì dân chủ nhân quyền cho người Việt Nam. Ông chia sẻ lập trường: 

“Lá cờ vàng ba sọc đỏ đã vĩnh viễn bị hạ xuống, nó thuộc về quá khứ. Lá cờ đỏ sao vàng sau này cũng sẽ được hạ xuống, cũng sẽ thuộc về lịch sử, sẽ được nằm trong viện bảo tàng với tất cả sự quý trọng. Nhưng chúng ta cần 1 biểu tượng khác 

[...]

Cuộc tranh đấu của chúng ta là cuộc tranh đấu cho dân chủ. Không phải là để giương lá cờ vàng ba sọc đỏ lên, mà là để hạ lá cờ đỏ sao vàng xuống và đưa nó vào viện bảo tàng. 

[...]

Cả hai lá cờ đó đều phải được trân trọng, tôi không muốn nhìn thấy người nào giẫm đạp hay đốt lá cờ nào hết. Vì dưới những là cờ đó có những người lương thiện, có đồng bào mình đã chết. Mình phải kính trọng ký ức của họ. Vấn đề là chúng ta cần một biểu tượng mới, tượng trưng cho một nước Việt Nam đoàn kết, hoà giải, hoà hợp. Phấn đấu chia sẻ 1 tương lai chung.”

Nguyễn Gia Kiểng explained that he and the members of the assembly were not united with the goal of resurrecting the Republic of Vietnam, but rather because they stood for democracy and human rights for all Vietnamese people. He shared his position clearly: 

“The yellow flag with three red stripes has been lowered forever, it belongs to the past. And the red flag with the yellow star will also be lowered one day; it too will become part of history and be placed in a museum with full respect. But we need a different symbol. 

[…]

Our struggle is a struggle for democracy. It is not to raise the yellow flag with three red stripes again, but to lower the red flag with the yellow star and place it in a museum.

[…]

Both flags must be respected. I do not want to see anyone trampling on or burning any flag, because under those flags, honest people, our own compatriots, have died. We must honor their memory. The point is that we need a new symbol, one that represents a united Vietnam, a Vietnam of reconciliation, a symbol for people striving together toward a shared future.”

Một Việt Nam đáng sống - A liveable Vietnam

Một Việt Nam đáng sống là một Việt Nam đạt tới đồng thuận phải từ chối bạo lực, hoà giải, hoà hợp với nhau, và phải có niềm tin Việt Nam phải có dân chủ. Với Nguyễn Gia Kiểng, vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam chỉ có thể hoặc là tác nhân, hoặc là nạn nhân của một tương lai Việt Nam dân chủ chắc chắn sẽ phải xảy đến, dù tương lai đó không phải là của ông nữa. 

Ở độ tuổi 83, ông nhận thấy thời gian ông có thể đóng góp một vai trò quan trọng cho tiến trình đó đã qua đi rồi. Nguyễn Gia Kiểng ao ước về một tương lai người Việt Nam gác lại hận thù, tức tối, chia rẽ của lịch sử để bắt tay nhau xây dựng thế hệ mai sau tốt đẹp hơn. Việt Nam là một đất nước có vị trí địa lý thuận lợi, bờ biển dài và đẹp mở ra một đại dương hiền hòa, hơn nữa mở ra biển Đông là nơi quá phân nửa hàng hóa đi qua. Chúng ta có tất cả các điều kiện để thành công. Song, điều quan trọng nhất là phải nhìn lại anh em, nhận lại bạn bè sau cuộc nội chiến 30 năm của đất nước. Hoà giải, hoà hợp dân tộc là một hành trình gian nan, cần sự cố gắng của tất cả mọi người. 

“Tất cả những gì đã có thể làm trong đời thì tôi đã làm. Giờ sắp sửa ra đi thì tôi chỉ mong mọi người hiểu rằng, sự cao cả của cuộc đời không phải là sự thành công, mà là cái sự kiện mình đã luôn cố gắng đứng về sự thật và lẽ phải, mình đã luôn có tình cảm đúng với đất nước, đồng bào mình, đối với nhân loại. Đối với một người ở trên cái giờ giấc sắp từ giã cõi đời, thì đó là những lời nhắn nhủ. Cuộc đời tôi dầu sao chỉ đi từ thất bại này tới thất bại khác, nhưng dẫu sao tôi cũng ra đi với một cái tâm trạng bình yên.”

For Nguyễn Gia Kiểng, a truly livable Vietnam is one that has reached a consensus to reject violence, to reconcile and come together, and most importantly, to believe in the necessity of democracy for the country. He sees the role of the Communist Party of Vietnam as either a catalyst or a victim in the inevitable future of a democratic Vietnam, while acknowledging that future may not be his to witness.

At the age of 83, Nguyễn Gia Kiểng reflects that the time when he could play a significant role in this process has passed. But he continues to dream of a Vietnam where its people set aside the hatred, anger, and divisions of history to join hands and build a better future for the next generations. He believes Vietnam is a country with all the advantages needed for success: a favorable geographic location, a long and beautiful coastline that opens to a peaceful ocean, and the strategic position of the East Sea, through which more than half of the world’s goods pass. Vietnam has everything it needs to succeed, but the most important thing is for us to reconcile with each other, to reach out to our brothers and sisters after the 30 years of civil war that have torn our country apart. National reconciliation is a difficult journey, and it requires the effort of everyone.

As he approaches the end of his life, Nguyễn Gia Kiểng reflects on his legacy:

“All that I could do in my life, I have done. Now, on the verge of leaving this world, I only hope people understand that the greatness of life does not lie in success, but in the fact that one has always tried to stand on the side of truth and righteousness, and has always held the right feelings for the country, for one’s fellow citizens, and for humanity. For someone at the final hours of life, these are my parting words. My life, after all, has been a journey from one failure to the next, but nonetheless, I depart with peace in my heart.”