Následující text není historickou studií. Jedná se o převyprávění pamětníkových životních osudů na základě jeho vzpomínek zaznamenaných v rozhovoru. Vyprávění zpracovali externí spolupracovníci Paměti národa. V některých případech jsou při zpracování medailonu využity materiály zpřístupněné Archivem bezpečnostních složek (ABS), Státními okresními archivy (SOA), Národním archivem (NA), či jinými institucemi. Užíváme je pouze jako doplněk pamětníkova svědectví. Citované strany svazků jsou uloženy v sekci Dodatečné materiály.

Pokud máte k textu připomínky nebo jej chcete doplnit, kontaktujte prosím šéfredaktora Paměti národa. (michal.smid@ustrcr.cz)

profesor Hans Renner (* 1946)

• Narozen 1946, Praha – „baby boom“ po druhé světové válce

• Rodina: otec před rokem 1948 ředitel velké obchodní firmy, po komunistickém převratu degradován na dělníka; rodina se stěhuje do Litomyšle

• Sociální původ: v dotaznících „kapitalistický otec, matka z feudálních poměrů“ – typicky „nespolehlivý“ buržoazní původ

• Hudba: od dětství hraje na klavír, z donucení na harmoniku; jako „vzorový pionýr“ s harmonikou získá možnost studovat střední školu

• Studia v ČSSR: historie a filozofie na Filozofické fakultě UK v Praze, formován Pražským jarem a četbou Solženicyna (Jeden den Ivana Denisoviče)

• Léto 1968: pianista v hotelu v Rakousku; po invazi vojsk Varšavské smlouvy 21. 8. 1968 přijímá nabídku pomoci od nizozemské rodiny z Hilversumu

• Emigrace: září 1968 odchod přes Rakousko do Nizozemska; v nepřítomnosti odsouzen v ČSSR za nenastoupení vojny a „poškozování dobrého jména státu“

• Jazyková integrace: intenzivní kurz nizozemštiny pro československé uprchlíky, silná podpora dvou „adoptivních“ rodin v Nizozemsku a Belgii

• Vysokoškolská studia v NL: historie v Utrechtu (promoce 1973), uznání většiny pražských zkoušek, doktorát (PhD) na téma Československo 1945-1987

• Kariéra: nejprve učitel dějepisu a občanské výchovy na střední škole v Utrechtu, poté docent a později profesor dějin střední a východní Evropy na univerzitě v Groningenu

• Specializace: dějiny střední a východní Evropy po roce 1945, sovětské a postsovětské dějiny, česko-nizozemské vztahy, reflexe komunismu a života v diktatuře

• Soukromý život: manželka Justa (Nizozemka), svatba 28. 3. 1973 u hrobu Jana Amose Komenského v Naardenu; dvě děti – Kirsten a Alexander

• Po roce 1989: návraty do svobodného Československa, rehabilitace a státní vyznamenání

• Občanské gesto: spolu s dalšími iniciuje vznik parku Maxe van der Stoela v Praze (odhalen 1. 3. 2017) jako uznání nizozemské podpory disidentům Charty 77

• Sebereflexe: označuje se za „Nizozemce s českou pamětí“, zdůrazňuje hodnotu svobody, loajality „na dobré straně“ a tolerance jako klíčové životní hodnoty.

„Nizozemsko je jako žena. Je to společnost, která se o tebe stará,“ říká Hans Renner. Země, která ho po roce 1968 přijala, naučila novému jazyku, dala mu domov, rodinu, profesuru i královský řád – a nakonec mu dovolila vrátit se do Prahy. Avšak ne jako uprchlíkovi, ale jako váženému hostovi.

Život Hanse Rennera se totiž odehrává mezi dvěma mapami. Na té české je středem světa Praha, Litomyšl, Karlův most a sovětské tanky srpna 1968. Na té nizozemské je uprostřed malá placatá země u moře, kde se děti učí od malička diskutovat a kde se profesoři ptají cizího studenta z východu: „Pane Renner, rozumíte mi?“ – a skutečně to myslí vážně.

Dítě „buržoustů“ a bázlivý otec

Hans Renner se narodil v Praze do rodiny, která se komunistickému režimu „nehodila do škatulky“. Otec byl před únorem 1948 ředitelem velké obchodní firmy a po komunistickém převratu se z něj stal „buržoust, kapitalista“, který skončil na úplně spodních příčkách sociálního žebříčku. „Znám otce hlavně jako manuálního dělníka,“ vzpomíná Renner. „Pracoval v jakýchsi zlepšených pracovních lágrech nebo čistil továrny.“ 

Rodina raději opustila Prahu – otec se bál zatčení – a přestěhovala se do Litomyšle, do domu Hansovy babičky. Město si dodnes pamatuje jako krásné, ale zároveň jako místo, kde byl otec pod kontrolou možná ještě víc než v Praze. „Vidět vlastního otce bát se, že si pro něj přijde tajná policie – to je něco, co vaše generace asi nezná,“ říká.

Hansova matka pocházela z rodiny lesních správců ve službách šlechtického rodu Thurn-Taxi. V komunistických dotaznících tak syn vyplňoval absurdní kombinaci: otec kapitalista, matka z „feudálních poměrů“. „Horší profil jste v těch papírech skoro mít nemohla,“ směje se hořce při rozhovoru pro Paměť národa.

Právě matka ale sehrála v jeho životě jednu z klíčových rolí. Když později dostal otec „cti“ hodné pozvání vstoupit do komunistické strany – jako dělník, proletář, který si to „zasloužil“ – přišel se poradit domů. „Řekl mamince: ‚Olgo, byli u mě znovu. Ptají se, jestli vstoupím do strany. Co jim mám říct?‘ A ona pronesla větu, která u nás v rodině koluje dodnes: ‚Jestli vstoupíš do strany, rozvedu se s tebou.‘“ Otec měl svou ženu rozhodně raději než zářnější budoucnost, a tak se členem komunistické strany nikdy nestal. „Díky tomu jsem měl úplně jinou životní dráhu. Kdyby byl komunista, dneska tu s vámi nejspíš nesedím,“ dodává Renner. 

Škola mezi veverkou a Stalinem

Jedna z jeho nejstarších vzpomínek pochází z první třídy v Litomyšli. Uprostřed třídy velká černá tabule s bílou křídou. „Na levé straně visel obrázek veverky z českého lesa – to byl svět dítěte. Na pravé straně portrét Stalina. To byla ideologie, která na nás neustále hleděla,“ vypráví profesor Renner své nejútlejší vzpomínky. Každé ráno mu pak matka nebo babička připomínaly: „Pamatuj, co smíš říkat ve škole a co doma. Dávej pozor, co kde řekneš.“ Z malého kluka se tak stával „vycvičený pejsek“, jak sám říká – dítě, které odlišuje, co se smí pronést na veřejnosti a co jen v kuchyni.

Když se v polovině 50. let rozjela akce na odevzdávání zlata státu, viděl na vlastní oči, jak otec balí rodinné prsteny (ty samé, které dnes nosí na rukou profesorova milovaná žena Justa) do papírků a ukrývá je za vypínač světla nad pianem. Ve škole pak spolužák bezelstně prohlásil: „Můj táta schoval zlaté mince pod podlahu.“ Státní bezpečnost šla po stopě od dětského vyprávění, našla mince, otce zatkla. „Dostal dva a půl nebo tři a půl roku. Když vyšel z vězení, brzy nato zemřel,“ vypráví Renner.

Po revoluci se s tímto spolužákem znovu setkal. „Zeptal jsem se ho: Jak to vlastně bylo? A on jen řekl: ‚Pojďme se o tom, prosím, nebavit.‘ Celý život v sobě nesl trauma z toho, že svým dětským jazykem pomohl poslat otce do vězení.“ 

Harmonika, ruské písně a „socialistické převychování“

Protože rodina byla označená jako „buržoazní“, mělo to pro Hanse, či tehdy ještě Hanuše, jako dítě zcela konkrétní důsledky: buržoazní děti nebyly předurčeny k tomu, aby pokračovaly na střední školu. Čekala je „produkce“ – práce v JZD, na stavbě, v dělnických profesích. 

V té chvíli paradoxně sehrál roli hudební nástroj, který sám nesnášel. Od pěti let hrával na klavír – to byl naopak nástroj, který miloval. Otec ho však „vážně pobízel“, aby se naučil harmoniku. V socialistické propagandě to byl populární instrument; „s harmonikou, garmoškou, Rusové podle propagandy osvobodili (nebo obsadili) půl Evropy až do Berlína,“ říká ironicky. „Musel jsem hrát na harmoniku a zpívat ruské písně. Existuje fotka, kde jako jediný kluk v pionýrském sboru doprovázím na harmoniku sbor pištících dívek v bílých košilích a s rudými šátky. Strašně jsem se styděl. Nechci říct, že z toho mám trauma, ale hluboce se mě to dotklo.“

Přesto právě tahle „příkladná pionýrskost“ mu do velké míry zachránila vzdělání. Po skončení základní školy rozhodoval místní stranický výbor, co s „mladým Rennerem udělat“. A protože se režimu hodil jako ukázka „socialisticky převychovaného buržoazního dítěte“, dostal šanci studovat střední školu. „Tu příležitost jsem chytil – a na střední škole už se můj život začal vyvíjet jinak,“ říká. 

Solženicyn, koncentráky a první trhliny v systému

Na střední škole, v uvolněnější atmosféře začátku 60. let, se mu poprvé rozsvítila ona pomyslná červená varovná žárovka. V češtině vyšla kniha Alexandra Solženicyna Jeden den Ivana Denisoviče. „Poprvé mi došlo, že v Sovětském svazu existují koncentrační tábory. Koncentráky jsem samozřejmě znal z německých dějin, ale najednou jsem četl, že je má i ‚naše‘ socialistická velmoc,“ vzpomíná. 

S kamarádem, který mu knihu půjčil, si najednou připadali jako spiklenci. V patnácti, šestnácti letech si začal uvědomovat, že systém, ve kterém žije, je „něco velmi zlého“. Přesto – jak podotýká – „když v takovém systému žijete, považujete ho za normální. Život jde dál – svatby, narozeniny, pohřby…“

Teprve s odstupem, až po své emigraci do Nizozemska, pochopil, co s nimi komunistická totalita udělala. Když později učil na nizozemské střední škole občanskou nauku, ohromila ho schopnost tamních dětí diskutovat a mít vlastní názor: „Vždycky, když jste jim položila otázku, měly svou odpověď. V Československu se nás na názor nikdy nikdo neptal. Diktatura nechce, aby lidé přemýšleli.“ 

Pražské jaro a léto za klavírem v Rakousku

Po maturitě nastoupil na Filozofickou fakultu Univerzity Karlovy, obor historie a filozofie. Byl to čas Pražského jara. „Poprvé jsme měli pocit, že jsme svobodní. To je něco, co dnešní generace, narozená po roce 2000, nezná – jaké to je nebýt svobodný a pak najednou svobodný být.“ 

Díky klavíru si každé léto přivydělával v luxusním hotelu v rakouských Korutanech, v Pörtschachu am Woörthersee. Hrával pro hosty v zámeckém hotelu, který mu přinášel nejen peníze, ale i zvláštní postavení: „Byl jsem trochu jako takové exotické zvíře – klavírista z druhé strany Evropy.“

Právě tam potkal nizozemskou rodinu architekta z Hilversumu. Inteligentní, progresivní manželský pár s dětmi. „Měli jsme výborný vztah. Když odjížděli, řekli mi: ‚Víme, že tu vyděláváš peníze, a my Nizozemci svým přátelům peníze nedáváme. Ale kdybys někdy něco potřeboval, dej vědět. Pomůžeme ti.‘“ Pamatuje si, jak mu to připadalo zvláštní – „jsem tu, abych si vydělal, a oni mi namísto toho nabízejí pomoc“. Ale ona věta mu zůstala v paměti.

Srpen 1968 byl nejhorší moment mého života

V létě 1968 hrál v hotelu znovu. Rodina z Hilversumu už byla doma. V noci z 20. na 21. srpna 1968 uslyšel v rozhlase Beethovenovu Pátou – „osudovou“ – a zprávy o tom, že do Československa vtrhla vojska Varšavské smlouvy. „Do dneška je to nejhorší okamžik mého života. Váš stát je napaden, vy jste v Rakousku, nevíte, co dělat, svět se hroutí a vy prostě nedokážete jen tak dál hrát na klavír. Nešlo se soustředit.“ 

O pár dní později přišla do hotelu pohlednice z nizozemského Hilversumu: „Hansi, pokud potřebuješ pomoc, dej vědět. Můžeš přijet do Nizozemska.“ Byl to doslova „dar z nebe“, jak vzpomíná. Sbalil si pár věcí – vzal si hlavně učebnice, pár košil, trochu spodního prádla, a stopem dojel do Hilversumu. „To je na emigraci nejzvláštnější – vždycky si zabalíte nesprávné věci. Ty české knihy už jsem nikdy nepotřeboval,“ říká s úsměvem. 

V Rakousku strávil zhruba tři týdny, než dostal nizozemské vízum. Pak stopem přejel hranici z Německa do Nizozemska. „Na hranici se vlastně nic dramatického nestalo; můj pas skoro nekontrolovali. Proto si přesné datum ani nepamatuju. Vím, že to bylo někdy v první polovině září 1968.“ 

V Nizozemsku nastoupil do speciálního kurzu nizozemštiny pro české a slovenské uprchlíky. Byl na svou dobu moderní – sluchátka, jazyková laboratoř, hodiny denně. Vedle intenzivní výuky organizovali Nizozemci i exkurze, poskytovali psychologickou pomoc, nutili uprchlíky kreslit, aby „vypsali“ trauma. „Starali se o nás tak, že nám to bylo až trapné,“ přiznává. 

Adoptován dvěma rodinami

V Hilversumu ho nizozemská rodina přijala „přímo fantasticky“, popisuje. Byl mu teprve jednadvacet: „Myslíte, že v tom věku stojíte pevně na vlastních nohách, ale není to pravda. Potřebujete vůni a teplo hnízda. A oni pro mě tím hnízdem byli.“

Nizozemští „rodiče“ v Hilversumu se stali jeho oporou v prvních měsících i letech emigrace: na víkend odjížděl z internátu jazykového kurzu k nim domů. „Představte si, že žijete v jedné velké vile jen s Čechy a Slováky – všichni uprchlíci. Není to jen společenství přátel, je tam napětí, žárlivosti, konflikty. Do té rodiny jsem utíkal jako do přístavu,“ líčí. 

Druhou adoptivní rodinu našel v Belgii: vlámští katolíci, které poznal také díky rakouskému hotelu, kde hrával na klavír, ho zvali na Vánoce a dávali mu i bonusové kapesné. Hlavou rodiny byl továrník Herman Bosteels, majitel několika továren na dámské prádlo. Měl pocit, že nizozemské finance mladému historikovi nestačí, a tak mu poskytl soukromé „cestovní stipendium“. „Říkal: ‚Když studuješ dějiny, musíš cestovat. Musíš to všechno vidět.‘ A já jsem díky němu opravdu mohl – svět byl najednou veliký.“ 

Vízum, jazykový kurz a trest v nepřítomnosti

Hans si stále myslel, že se vrátí, až se situace doma zlepší. Místo toho však přišlo Palachovo sebeupálení. Formálně zůstal československým studentem v zahraničí a obdržel stipendium nizozemské vlády. V létě 1969 však z Prahy přišlo ultimátum: studenti se musejí vrátit, jinak jim propadnou všechny zkoušky. „Tehdy jsem pochopil, na čem jsem. Rozhodl jsem se nevrátit – stal jsem se nakonec sám formálně také uprchlíkem, ne z dne na den, ale po dlouhé době přemýšlení.“ 

V Československu byl zatím v nepřítomnosti odsouzen – jednak za nenastoupení vojenské služby, jednak za „poškozování dobrého jména socialistického státu v zahraničí“. „Dostal jsem, myslím, šestnáct nebo osmnáct měsíců nepodmíněně. To stačilo k tomu, abych věděl, že zpátky prostě nemůžu.“ 

Nizozemština, profesor Dittrich a český student s „desítkou“

Přestěhoval se do Utrechtu, kde započal studium historie na místní univerzitě. Po intenzivním kurzu nizozemštiny sedával v první řadě a snažil se nic nezmeškat. „Profesor Boogman začínal každou přednášku otázkou: ‚Pane Renner, rozumíte mi?‘ A já: ‚Ano, pane profesore.“ Všichni ke mně byli neuvěřitelně milí. Měl jsem pocit, že jsem pozitivně diskriminován,“ směje se. 

Jeho hlavním školitelem se stal československý emigrant z roku 1948, historik Dittrich – odborník na ruské a východoevropské dějiny. „V podstatě si mě adoptoval jako studenta, bral mě domů, zasvěcoval do vědeckého prostředí.“

Speciální komise srovnávala jeho studium v Praze a v Utrechtu a většinu zkoušek z Karlovy univerzity mu uznala. Zbývala jediná podmínka – zvládnout zkoušku z nizozemských dějin. Pražský návyk byl jasný: učit se nazpaměť. „Knihu jsem se naučil skoro celou. Šel jsem k profesorovi Boogmanovi domů – zkoušel u sebe v obýváku u kávy. Položil otázku, a já na něj vysypal všechna fakta, jména, funkce. Byl ohromen a dal mi desítku. Takže ten český styl memorování se mi nakonec vyplatil,“ říká Renner. 

V roce 1973 dokončil univerzitní studium, na nizozemské poměry rychle (necelé čtyři roky), na české spíše pozdě. Téma: československé odbory v době komunismu. „Své téma bych si sám nejspíš nevybral, ale profesora jsem si nesmírně vážil. Později jsem se z toho poučil – svým studentům jsem téma nikdy nenařizoval, jen jsem jim pomáhal ho najít.“ Následovalo doktorské studium (dnešní Ph.D.), opět u profesora Dittricha. 

Učitel v Utrechtu, profesor v Groningenu

Než zakotvil na univerzitě, strávil dva roky jako středoškolský učitel dějepisu a občanské výchovy v Utrechtu. Setkání s nizozemskými puberťáky pro něj bylo „tvrdou školou demokracie“, popisuje Hans Renner. Zatímco v Československu děti při vstupu učitele povstávaly, v Nizozemsku nic takového neexistovalo: „To mě hodně formovalo. Poznal jsem nizozemskou mentalitu od dětí.“ 

Po dvou letech uspěl v konkurzu na univerzitě v Groningenu, kde se stal docentem dějin střední a východní Evropy, později profesorem. Výzkum byl důležitý, ale za svůj hlavní úkol vždy považoval výuku a vedení studentů. „Měl jsem pocit, že té společnosti něco dlužím. Tolik do mě investovala – stipendia, péči, podporu. Chtěl jsem to vrátit tím, že budu dobrým učitelem.“ 

Rozdíl mezi českou a nizozemskou akademickou hierarchií popisuje jasně: „V Nizozemsku není tak důležité, jestli jste profesor. Důležité je, jaký jste kolega a učitel. V Česku je profesor pořád trochu na vyšším stupínku, hierarchie je mnohem zásadnější. To je dědictví starého Rakouska.“

Justa: „moje terno“ 

V Nizozemsku potkal i lásku svého života – manželku Justu. Seznámili se v roce 1971. „Uvědomil jsem si velmi rychle, že jsem narazil na terno,“ směje se. Jsou spolu přes padesát let.

Vzali se 28. března 1973 v Naardenu, u hrobu Jana Amose Komenského. Datum nebylo náhodné – v Česku je 28. březen Den učitelů a zároveň den narození „učitele národů“. „Byl to náš způsob, jak mu vzdát hold. Justina svatební kytice skončila na jeho hrobě,“ vzpomíná. 

Justa se stala nejen jeho partnerkou, ale i jazykovou redaktorkou. „Dodnes tvrdím, že píšu lépe nizozemsky než česky. Tak se to prostě po letech v emigraci stane. Ale i tak každý článek a každá kniha prošla její redakcí. Když píšu důležitý dopis, ještě dnes ho po mně opravuje – a pořád v něm nachází drobné chyby,“ říká s něžnou hrdostí. 

Když Justa představila Hanse rodičům, byli z toho trochu „paf“ – dcera si našla ženicha zpoza železné opony. Přesto je Justa seznámila později i s Hansovými rodiči – společně do Československa jezdit nechtěli, báli se kontrol na hranicích. A tak Justa jezdívala do Československa sama – bez manžela, který nesměl. Neměla to prý úplně ráda – neustále ji kontrolovali a musela se hlásit na policii. Ale chtěla se Hansovým rodičům ukázat jako jeho snoubenka a později vozila do Československa prarodičům na návštěvu i jejich vnoučata.

Sestra, Karel Kryl a tři týdny ve vězení

Renner nebyl jediný v rodině, kdo se dostal do hledáčku režimu. Mnohem mladší sestra byla „svým způsobem disidentka“, jak popisuje, a během studia na střední škole skončila ve vězení. 

Z Nizozemska posílal Hans přes své studenty do Prahy knihy z exilového nakladatelství 68 Publishers a další zakázanou literaturu. Studenti je pašovali ve velkém – stejně jako časopisy. Sestře poslal gramofonovou desku s protestními písněmi Karla Kryla, která vyšla na Západě. Aby prošla bez podezření, nalepil na ni etiketu „Chopinovy valčíky“ a znovu ji nechal profesionálně zapečetit. 

Deska došla domů jako Chopin bez povšimnutí kontrolních orgánů. Sestra si ji poslechla, pak ji půjčila kamarádovi, ten ji půjčil dál, někdo ji nahrál na magnetofon – a v polovině 70. let, během tvrdé normalizace, ji pustili na diskotéce v Ostravě. StB se o tom dozvěděla a po stopě nahrávky doputovala až k Hansově sestře – zrovna uprostřed písemných maturit.

„Přišli si pro ni přímo do třídy, tajná policie ji vyvedla a skončila ve vězení v Hradci Králové. Ostříhali jí dlouhé vlasy dohola a zavřeli ji do cely se dvěma zlodějkami a jednou prostitutkou. Pro sedmnáctiletou dívku nic moc společnost,“ vypráví. „Byla tam asi tři týdny a nesla to překvapivě dobře – s odstupem říkala, že tam aspoň zhubla,“ směje se ironii života Hans.

Klíčová postava tohoto příběhu je ředitel sestřiny školy – komunista, kterého Hans osobně znal. Byl to on, kdo přes všechno zařídil, aby mohla maturitu dodělat a získala vysvědčení. „Jeho pedagogická a lidská stránka byla důležitější než stranická legitimace. Díky němu sestra maturitu udělala,“ cení dodnes Renner a vyvozuje obecnější závěr: „Není to všechno černobílé. Ne každý komunista byl lump. Mnozí byli takzvané ‚ředkvičky‘ – červení navenek a bílí uvnitř. Vždycky jsem svým nizozemským studentům říkal: nemůžete každého odsoudit jen proto, že byl ve straně. Ty důvody měli různé.“ 

Emigrantský stesk, Dvořák a Brahms

Emigrace má i svou intimní, těžko sdělitelnou rovinu: stesk. V nizozemštině „heimwee“. „Poslechněte si Dvořákovu Devátou – tam je ten stesk,“ říká. Jsou to drobnosti – vůně chleba, potůček v lese, zvuk češtiny na ulici. Když víte, že se nemůžete vrátit, jsou nesnesitelné. V první fázi to řešil radikálně: české knihy (kromě Rudého práva pro potřeby diplomové práce) nečetl a českou hudbu neposlouchal. „Dvořák, Smetana – to se nedalo. Otevíralo to ránu, kterou jste musela nějak zacelit.“

Jako milovník hudby si našel „obchvat“: poslouchal Johannesa Brahmse – Dvořákova přítele a ochránce. „Dvořák má Slovanské tance, které jsem nemohl poslouchat. Ale Brahms má Uherské tance. A několik orchestrací těchto tanců dělal právě Dvořák. Takže jsem poslouchal Brahmse, ale vlastně i Dvořáka – aniž bych to tehdy věděl.“ 

S emigrací jsou spojené i sny – noční můry. „Zeptejte se každého uprchlíka. Zdá se vám, že jste zpátky v Česku, chcete se vrátit do své nové země – a nemůžete. To jsou opravdu strašné sny. Přijdou párkrát do roka a zkazí vám den, někdy dva.“ Tyto sny u něj zmizely ve chvíli, kdy se po roce 1989 mohl do Československa svobodně vracet.

Sametová revoluce z pohledu hostujícího profesora

Když v roce 1989 padla železná opona, byl zrovna hostujícím profesorem na univerzitě v Michiganu. Zatímco doma se scházela studentská shromáždění, on přednášel americkým studentům středoevropské dějiny.

Pád Berlínské zdi sledoval v televizi – v Československu se zatím „ještě nic nedělo, ale už to vřelo“. „Nemohl jsem spát. Přes den jsem učil, v noci sledoval zprávy. Nebylo jasné, zda revoluce proběhne sametově – existovaly i jiné scénáře.“ 

Syn Alexander měl doma za úkol sledovat televizi. Zvláštní pozornost věnoval Gustávu Husákovi. „Jednou jsem přišel z univerzity a syn říká: ‚Tati, v televizi říkali: Husák rezignoval.‘ To byla sláva.“

Byl to pro něj druhý velký bod zlomu – po srpnu 1968. Tentokrát však veskrze pozitivní. Jakmile skončil semestr, vrátil se s rodinou do Evropy. Děti dali k prarodičům v Nizozemsku a s Justou se vydali poprvé po téměř čtvrtstoletí do Prahy.

„Přejet hranici jsem vnímal jako vítězství. Jako zadostiučinění: byl jsem na dobré straně dějin. Po tolika letech, kdy jsem nesměl zpátky, to bylo silné.“ Justa, po letech sdíleného života, prý jeho pocity chápala „ještě lépe než on sám“, jak popisuje. 

Masaryk – Havel – a poděkování Maxu van der Stoelovi

V Československu byl Renner v nepřítomnosti odsouzen k vězení; po revoluci ho prezident Václav Havel rehabilitoval. A později dostal i české státní vyznamenání: „Je zajímavé, že jeden režim vás pošle z Pražského hradu do vězení a druhý vám z téhož hradu udělí metál. A vy jste pořád tentýž člověk. To vás naučí relativizovat.“ 

Havel pro něj představuje morální vzor. „Je to taková česká linie: Masaryk – Havel – a dál si musíme počkat,“ říká. Měl možnost se s ním několikrát setkat v Nizozemsku. Při jedné příležitosti mu věnoval svou knihu o dějinách Československa (dopsanou ještě před rokem 1989, v níž Havel vystupuje jako disident). „Chtěl se mi do ní podepsat. Řekl jsem mu: ‚Ne, pane prezidente, to je pro vás.‘ Jeho podpis se srdíčkem mám na jiné fotografii – visí v našem pražském bytě a jsem na ni hrdý.“ 

Podobně silný byl i zážitek z roku 2003, kdy na univerzitu v Groningenu dorazil Michail Gorbačov. Rennera požádali, aby měl k bývalému sovětskému vůdci hlavní projev. „Řekl jsem mu, že když jsme se ptali studentů, kdo byl největší politik první poloviny 20. století, odpověď byla jednoznačná: Winston Churchill. A pro druhou polovinu – Michail Gorbačov.“

V projevu shrnul i vlastní osud: „Řekl jsem mu: kvůli vašim předchůdcům jsem musel z Československa utéct. Díky vám jsem se mohl vrátit.“ Gorbačov byl viditelně dojatý a později mu za ta slova poděkoval. „Jsem přesvědčen, že kdyby nebylo ‚Gorbiho‘, dějiny by dopadly jinak – a hůř.“ 

Snad nejkonkrétnějším způsobem, jakým chtěl Renner Nizozemsku „vrátit dluh“, je ale Max van der Stoelův park v Praze. Připomíná návštěvu nizozemského ministra zahraničí v roce 1977 a jeho setkání s Janem Patočkou, mluvčím Charty 77 – čin, který tehdy znamenal obrovskou podporu československým disidentům. Na základě Rennerovy iniciativy a díky podpoře nizozemské ambasády byl v roce 2017, přesně čtyřicet let po onom setkání, nedaleko Pražského hradu slavnostně otevřen park nesoucí Van der Stoelovo jméno. „Tehdy jsem si říkal: tak, moji nizozemští krajané, teď jsme si to trochu srovnali,“ dodává. 

Česko mezi emancipací a nostalgií

Na Nizozemsku si nejvíc cení tolerance, humánnosti a menší míry závisti. „Nizozemsko je žena, která se o tebe stará. Když má soused úspěch, berou to jako úspěch celé ulice. Když si uděláš hezkou zahradu, rozzáří se celý blok,“ popisuje. 

Zároveň si uvědomuje stinné stránky – občasnou aroganci a přílišnou přímost, která se s českou mentalitou tluče. „V Nizozemsku se na univerzitní schůzi klidně řekne kolegovi: ‚Tohle děláš úplně špatně‘ – a vztahy tím netrpí. V Česku by to neprošlo, vždycky se to raději nějak zabalí.“

Když mluví o postavení žen, kreslí zajímavý dvojportrét obou zemí. V českých rodinách býval muž často dominantní, žena „krkem, který hýbe hlavou“. V Nizozemsku byla rodinná emancipace v jeho generaci dál – domácnost a péče o děti se více sdílely. Naopak v české společnosti celkově je podle něj žena výrazně emancipovaná: „Český muž je zvyklý, že mu šéfuje žena – ředitelky škol, primářky, šéfky oddělení. To je dědictví doby, kdy musely ženy pracovat, protože z jednoho platu se nedalo žít.“ 

Dnes se sám cítí v první řadě Evropanem – stejně jako jeho děti Kirsten a Alexander. „Máme kořeny v Česku i v Nizozemsku, ale žijeme v evropském prostoru. Děti rády jezdí do Česka, i když česky nemluví,“ říká. To, že mají „tatínka z druhé strany opony“, jim podle něj dává hlubší citlivost pro cenu svobody.

Strach z Ruska a tři slova pro mladé

Když se ho zeptáte, čeho se v dnešním světě bojí, odpoví bez váhání: „Rusů. Bojím se Putina.“ Není to prý hysterie, ale historická zkušenost. „Znám ruské a sovětské dějiny, i dobu po rozpadu Sovětského svazu. Mám pocit, že si víc než průměrný Evropan uvědomuji, jaké nebezpečí z této strany hrozí. Ukrajina nemusí být poslední, kdo na to doplatí.“ 

Na otázku, jaké tři hodnoty by doporučil mladým lidem, nejprve skromně poznamená, že by potřeboval čas na přípravu. Nakonec ale řekne: „Važte si svobody. Važte si loajality – na té dobré straně. A važte si partnera, kterého máte nejblíž a kterého máte rádi.“ Nakonec jako čtvrtou ještě přidává „toleranci“ – hodnotu, kterou se naučil obdivovat právě v Nizozemsku.

„He, he“, „gezellig“ a domov mezi dvěma jazyky

Jako svá oblíbená nizozemská slova uvádí prosté „he, he“ – citoslovce úlevy, které se špatně překládá. „Když se něco podaří, když si člověk oddychne – Nizozemec prostě řekne ‚he, he‘. V češtině takové slovo nemáme,“ vysvětluje. Podobně těžko přeložitelné je „gezellig“ – něco mezi pohodou, útulností a sdílením. A možná právě tahle slova vystihují polohu, ve které dnes žije: mezi češtinou, ve které vyrůstal, a nizozemštinou, ve které píše knihy a mluví se svými dětmi i studenty. Jednou rukou se dotýká Litomyšli s tabulí, na níž vedle veverky visel Stalin, a otcova strachu z tajné policie. Druhou rukou Max van der Stoelova parku pod Pražským hradem, kde se české dějiny protínají s nizozemskou diplomacií. A někde mezi tím, si Hans Renner s úlevným „he, he“ dál skládá svůj domov: napůl u Severního moře, napůl na Vltavě – a docela celý v Evropě.

 

 

--------------------------------------------------------------------------

‘Nederland is als een vrouw. Het is een samenleving die voor je zorgt,’ zegt Hans Renner. Het land dat hem na 1968 opving, hem een nieuwe taal leerde, hem een thuis, een gezin, een professoraat en een koninklijke onderscheiding gaf — en hem uiteindelijk toestond terug te keren naar Praag. Niet als vluchteling, maar als gewaardeerde gast.

Het leven van Hans Renner speelt zich af tussen twee landkaarten. Op de Tsjechische kaart vormen Praag, Litomyšl, de Karelsbrug en de Sovjettanks van augustus 1968 het middelpunt van de wereld. Op de Nederlandse landkaart ligt het centrum in een klein, vlak land aan zee, waar kinderen al van jongs af aan leren discussiëren en waar professoren een buitenlandse student uit het oosten vragen: ‘Meneer Renner, begrijpt u mij?’ — en dat ook werkelijk zo bedoelen.

Kind van ‘bourgeois’ ouders en een bange vader

Hans Renner werd in Praag geboren in een gezin dat niet in het ideologische hokje van het communistische regime paste. Zijn vader was vóór februari 1948 directeur van een groot handelsbedrijf, maar na de communistische machtsovername werd hij tot ‘bourgeois, kapitalist’ bestempeld en belandde hij helemaal onderaan de sociale ladder.
‘Ik ken mijn vader vooral als handarbeider,’ herinnert Renner zich. ‘Hij werkte in een soort verbeterde arbeidskampen of maakte hij fabrieken schoon.’

De familie verliet liever Praag — de vader was bang om gearresteerd te worden — en verhuisde naar Litomyšl, naar het huis van Hans’ grootmoeder. De stad herinnert hij zich tot op vandaag als mooi, maar tegelijk als een plek waar zijn vader misschien nog strenger werd gecontroleerd dan in Praag. ‘Je eigen vader zien leven met de angst dat de geheime politie hem komt halen — dat is iets wat jullie generatie waarschijnlijk niet meer kent,’ zegt hij.

Hans’ moeder kwam uit een familie van bosbeheerders in dienst van het adellijke geslacht Thurn-Taxis. In de communistische vragenlijsten moest hij dus een absurde combinatie invullen: vader kapitalist, moeder uit ‘feodale kringen’.
‘Een slechter profiel kon je in die papieren bijna niet hebben,’ lacht hij wrang in een interview voor Paměť národa.

Juist zijn moeder speelde echter een van de sleutelrollen in zijn leven. Toen zijn vader later de ‘eer’ te beurt viel om lid te worden van de Communistische Partij — als arbeider, als proletariër die dat ‘verdiende’ — kwam hij thuis om raad vragen.
‘Hij zei tegen mijn moeder: “Olga, ze zijn weer bij me geweest. Ze vragen of ik lid word van de partij. Wat moet ik hun zeggen?” En zij sprak een zin uit die in onze familie tot op de dag van vandaag wordt doorgegeven: “Als je lid wordt van de partij, scheid ik van je.”’

De vader hield duidelijk meer van zijn vrouw dan van een rooskleurigere toekomst, en werd dus nooit lid van de Communistische Partij. ‘Daardoor kreeg ik een totaal andere levensloop. Als hij communist was geweest, zat ik hier vandaag waarschijnlijk niet met u,’ voegt Renner toe.

School tussen een eekhoorn en Stalin

Een van zijn vroegste herinneringen stamt uit de eerste klas van de lagere school in Litomyšl. Midden in het klaslokaal hing een groot zwart schoolbord met witte krijtjes. ‘Aan de linkerkant hing een afbeelding van een eekhoorn uit het Tsjechische bos — dat was de wereld van het kind. Aan de rechterkant een portret van Stalin. Dat was de ideologie die ons voortdurend aankeek,’ vertelt professor Renner over zijn allereerste herinneringen.

Elke ochtend herinnerden zijn moeder of grootmoeder hem eraan: ‘Onthoud wat je op school mag zeggen en wat thuis. Let goed op wat je waar zegt.’ Zo werd de kleine jongen een soort ‘afgericht hondje’, zoals hij het zelf noemt — een kind dat leerde onderscheiden wat in het openbaar gezegd mocht worden en wat alleen in de keuken.

Toen halverwege de jaren vijftig de campagne begon om goud aan de staat af te staan, zag hij met eigen ogen hoe zijn vader de familieringen — dezelfde die vandaag de dag worden gedragen door de geliefde echtgenote van de professor, Justa — in papiertjes wikkelde en verstopte achter de lichtschakelaar boven de piano. Op school vertelde een klasgenootje vervolgens argeloos: ‘Mijn vader heeft gouden munten onder de vloer verstopt.’ De staatsveiligheidsdienst volgde het spoor van deze kinderlijke bekentenis, vond de munten en arresteerde de vader. ‘Hij kreeg tweeënhalf of drieënhalf jaar. Toen hij uit de gevangenis kwam, stierf hij kort daarna,’ vertelt Renner.

Na de revolutie ontmoette hij deze klasgenoot opnieuw.
‘Ik vroeg hem: hoe is het eigenlijk gegaan? En hij zei alleen: “Laten we het hier alsjeblieft niet over hebben.” Zijn hele leven droeg hij het trauma met zich mee dat hij met zijn kinderlijk taalgebruik had bijgedragen aan het gevangenzetten van zijn vader.’

Accordeon, Russische liederen en “socialistische heropvoeding”

Omdat het gezin als ‘burgerlijk’ werd bestempeld, had dat voor Hans — of toen nog Hanuš — als kind heel concrete gevolgen: burgerlijke kinderen waren niet voorbestemd om naar het middelbaar onderwijs door te stromen. Hen wachtte de ‘productie’: werk in collectieve boerderijen, op bouwplaatsen of in arbeidersberoepen.

Juist op dat moment speelde paradoxaal genoeg een muziekinstrument een beslissende rol — een instrument dat hij zelf verafschuwde. Vanaf zijn vijfde speelde hij piano, het instrument dat hij wél liefhad. Zijn vader drong er echter ‘met klem’ op aan dat hij ook accordeon zou leren spelen. In de socialistische propaganda was dat een populair instrument; ‘met accordeon, met garmoška, zo hadden de Russen volgens de propaganda een half Europa bevrijd (of bezet) tot aan Berlijn,’ zegt hij ironisch. ‘Ik moest accordeon spelen en Russische liederen zingen. Er bestaat een foto waarop ik als enige jongen in het pionierskoor het koor van gillende meisjes in witte blouses en met rode halsdoeken op accordeon begeleid. Ik schaamde me vreselijk. Ik wil niet zeggen dat ik er een trauma aan heb overgehouden, maar het heeft me diep geraakt.’

Toch was het juist deze ‘voorbeeldige pioniershouding’ die zijn opleiding grotendeels redde. Na de basisschool besloot het plaatselijke partijcomité wat er met de ‘jonge Renner’ moest gebeuren. En omdat hij voor het regime goed van pas kwam als voorbeeld van een ‘socialistisch heropgevoed burgerlijk kind’, kreeg hij de kans om naar de middelbare school te gaan.
‘Die kans heb ik gegrepen — en op de middelbare school begon mijn leven zich al anders te ontwikkelen,’ zegt hij.

Solzjenitsyn, concentratiekampen en de eerste scheuren in het systeem

Op de middelbare school, in de lossere sfeer van het begin van de jaren zestig, ging voor het eerst dat denkbeeldige rode waarschuwingslampje bij hem branden. In het Tsjechisch verscheen het boek van Aleksander Solzjenitsyn Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj. ‘Voor het eerst drong het tot me door dat er in de Sovjet-Unie concentratiekampen bestonden. Concentratiekampen kende ik natuurlijk uit de Duitse geschiedenis, maar ineens las ik dat ook “onze” socialistische grootmacht ze had,’ herinnert hij zich.

Samen met de vriend die hem het boek had geleend, voelden ze zich plotseling als samenzweerders. Op vijftien-, zestienjarige leeftijd begon hij te beseffen dat het systeem waarin hij leefde ‘iets heel slechts’ was. Toch — zo merkt hij op — ‘wanneer je in zo’n systeem leeft, beschouw je het als normaal. Het leven gaat door: bruiloften, geboorten, begrafenissen…’

Pas later, met de nodige afstand en pas na zijn emigratie naar Nederland, begreep hij wat de communistische totalitaire staat met hen had gedaan. Toen hij later maatschappijleer gaf op een Nederlandse middelbare school, verbaasde hij zich over het vermogen van de leerlingen om te discussiëren en een eigen mening te hebben: ‘Telkens wanneer je hun een vraag stelde, hadden ze een antwoord. In Tsjechoslowakije werd ons nooit naar onze mening gevraagd. Een dictatuur wil niet dat mensen nadenken.’

De Praagse Lente en een zomer achter de piano in Oostenrijk

Na het eindexamen begon hij aan de Faculteit der Letteren van de Karelsuniversiteit in Praag, met als hoofdvakken geschiedenis en filosofie. Het was de tijd van de Praagse Lente. ‘Voor het eerst hadden we het gevoel dat we vrij waren. Dat is iets wat de generatie die na 2000 is geboren niet kent — hoe het is om niet vrij te zijn en dan opeens wél vrij te worden.’

Dankzij de piano verdiende hij elke zomer wat bij in een luxehotel in de Oostenrijkse deelstaat Karinthië, in Pörtschach am Wörthersee. Hij speelde voor gasten in een kasteelhotel, wat hem niet alleen inkomsten opleverde, maar ook een bijzondere positie gaf:‘Ik was een beetje als een exotisch dier — een pianist van de andere kant van Europa.’

Juist daar ontmoette hij een Nederlandse familie van een architect uit Hilversum: een intelligent, progressief echtpaar met kinderen. ‘We hadden een uitstekende verstandhouding. Toen ze vertrokken, zeiden ze: “We weten dat je hier geld verdient, en wij Nederlanders geven onze vrienden geen geld. Maar als je ooit iets nodig hebt, laat het weten. We zullen je helpen.”’ Hij herinnert zich hoe vreemd dat voor hem klonk — ‘ik was hier om geld te verdienen, en in plaats daarvan boden ze mij hulp aan’ — maar die ene zin bleef hem bij.

Augustus 1968 was het zwaarste moment van mijn leven

In de zomer van 1968 speelde hij opnieuw in het hotel. De familie uit Hilversum was inmiddels weer thuis. In de nacht van 20 op 21 augustus 1968 hoorde hij op de radio Beethovens Vijfde symfonie — de ‘noodlotsymfonie’ — en het bericht dat de legers van het Warschaupact Tsjechoslowakije waren binnengevallen.
‘Tot op de dag van vandaag is dat het ergste moment van mijn leven. Je land wordt aangevallen, jij bent in Oostenrijk, je weet niet wat je moet doen, de wereld stort in en je kunt simpelweg niet meer verder piano spelen. Ik kon me niet concentreren.’

Enkele dagen later arriveerde in het hotel een ansichtkaart uit Hilversum: ‘Hans, als je hulp nodig hebt, laat het weten. Je kunt naar Nederland komen.’ Het was letterlijk ‘een geschenk uit de hemel’, zoals hij het zich herinnert. Hij pakte een paar spullen in — vooral studieboeken, een paar overhemden, wat ondergoed — en liftte naar Hilversum.
‘Dat is het merkwaardigste aan emigratie: je pakt altijd de verkeerde dingen in. Die Tsjechische boeken heb ik nooit meer nodig gehad,’ zegt hij met een glimlach.

In Oostenrijk bleef hij ongeveer drie weken, totdat hij een Nederlands visum kreeg. Daarna liftte hij via Duitsland de grens naar Nederland over.
‘Aan de grens gebeurde eigenlijk niets dramatisch; mijn paspoort werd nauwelijks gecontroleerd. Daarom herinner ik me de exacte datum niet meer. Ik weet alleen dat het ergens in de eerste helft van september 1968 was.’

In Nederland volgde hij een speciale cursus Nederlands voor Tsjechische en Slowaakse vluchtelingen. Voor die tijd was die cursus opvallend modern: koptelefoons, een taallaboratorium, dagelijks lessen. Naast de intensieve taallessen organiseerden de Nederlanders excursies, boden zij psychologische hulp en lieten zij de vluchtelingen tekenen om het trauma ‘van zich af te schrijven’. ‘Ze zorgden zó goed voor ons dat het ons bijna ongemakkelijk maakte,’ bekent hij.

Geadopteerd door twee gezinnen

In Hilversum werd hij door een Nederlands gezin ‘heel fantastisch’ ontvangen, vertelt hij. Hij was pas eenentwintig: ‘Je denkt dat je op die leeftijd al stevig op eigen benen staat, maar dat is niet waar. Je hebt de geur en warmte van een nest nodig. En zij waren dat nest voor mij.’

Zijn Nederlandse ‘ouders’ in Hilversum werden zijn steun en toeverlaat in de eerste maanden en jaren van zijn emigratie. In het weekend ging hij vanuit het internaat van de taalcursus naar hen toe. ‘Stel je voor dat je in een grote villa woont met alleen maar Tsjechen en Slowaken — allemaal vluchtelingen. Het is niet alleen vriendschap; er is ook spanning, jaloezie, conflict. Naar dat gezin vluchtte ik, als naar een veilige haven,’ beschrijft hij.

Een tweede adoptiefgezin vond hij in België: Vlaamse katholieken, die hij eveneens had leren kennen dankzij het Oostenrijkse hotel waar hij piano speelde. Ze nodigden hem uit voor Kerstmis en gaven hem ook extra zakgeld. Het hoofd van het gezin was de industrieel Herman Bosteels, eigenaar van meerdere fabrieken voor damesondergoed. Hij had het gevoel dat de Nederlandse financiële steun voor de jonge historicus niet toereikend was en stelde daarom een privé ‘reisbeurs’ ter beschikking. ‘Hij zei: “Als je geschiedenis studeert, moet je reizen. Je moet het allemaal gezien hebben.” En dankzij hem kon ik dat ook echt — de wereld werd ineens groot.’

Visum, taalcursus en straf bij verstek

Hans bleef lange tijd denken dat hij zou terugkeren zodra de situatie thuis zou verbeteren. In plaats daarvan kwam de zelfverbranding van Jan Palach. Formeel bleef hij Tsjechoslowaaks student in het buitenland en ontving hij een beurs van de Nederlandse regering. In de zomer van 1969 kwam echter een ultimatum uit Praag: studenten moesten terugkeren, anders zouden al hun examens ongeldig worden verklaard. ‘Toen begreep ik waar ik aan toe was. Ik besloot niet terug te keren — uiteindelijk werd ik ook formeel vluchteling, niet van de ene dag op de andere, maar na een lange periode van aarzelen.’

In Tsjechoslowakije werd hij ondertussen bij verstek veroordeeld: enerzijds wegens het niet vervullen van de militaire dienstplicht, anderzijds wegens ‘het schaden van de goede naam van de socialistische staat in het buitenland’. ‘Ik kreeg, geloof ik, zestien of achttien maanden onvoorwaardelijk. Dat was voldoende om te weten dat ik eenvoudigweg niet meer terug kon,’ besluit hij.

Nederlands, professor Dittrich en een Tsjechische student met een ‘tien’

Hij verhuisde naar Utrecht, waar hij begon met de studie geschiedenis aan de plaatselijke universiteit. Na de intensieve cursus Nederlands zat hij steevast op de eerste rij en probeerde hij niets te missen.
‘Professor Boogman begon elke college met de vraag: “Meneer Renner, begrijpt u mij?” En ik antwoordde: “Ja, meneer de professor.” Iedereen was ongelooflijk aardig voor me. Ik had het gevoel dat ik positief werd gediscrimineerd,’ lacht hij.

Zijn belangrijkste begeleider werd de Tsjechoslowaakse emigrant van 1948, historicus Dittrich — een specialist in Russische en Oost-Europese geschiedenis. ‘Hij adopteerde mij eigenlijk als student, nam me mee naar huis en introduceerde me in de academische wereld.’

Een speciale commissie vergeleek zijn studie in Praag met die in Utrecht en erkende het merendeel van zijn examens van de Karelsuniversiteit. Er bleef nog één voorwaarde over: slagen voor het tentamen Nederlandse geschiedenis. De Praagse studiereflex was duidelijk — uit het hoofd leren. ‘Ik heb het boek bijna helemaal uit mijn hoofd geleerd. k ging naar het huis van professor Boogman en deed een proefexamen in zijn woonkamer, onder het genot van een kopje koffie. Hij stelde een vraag en ik somde alle feiten, namen en functies op. Hij was onder de indruk en gaf me een tien. Dus uiteindelijk heeft die Tsjechische manier van uit het hoofd leren zijn vruchten afgeworpen,’ zegt Renner.

In 1973 rondde hij zijn universitaire studie af, wat naar Nederlandse maatstaven snel was (in minder dan vier jaar), maar naar Tsjechische maatstaven eerder laat. Onderwerp: Tsjechoslowaakse vakbonden in het communistische tijdperk. “Ik zou dit onderwerp zelf waarschijnlijk niet hebben gekozen, maar ik had enorm veel respect voor mijn professor. Later heb ik hieruit geleerd – ik heb mijn studenten nooit een onderwerp opgelegd, maar heb hen alleen geholpen er een te vinden.” Daarna volgde een doctoraatsstudie (het huidige Ph.D.), opnieuw bij Dittrich. 

Docent in Utrecht, hoogleraar in Groningen

Voordat hij definitief aan de universiteit terechtkwam, werkte hij twee jaar als docent geschiedenis en maatschappijleer op een middelbare school in Utrecht. De confrontatie met Nederlandse pubers was voor hem ‘een harde leerschool van de democratie’, vertelt Hans Renner. Terwijl leerlingen in Tsjechoslowakije opstonden wanneer de docent het lokaal binnenkwam, bestond zoiets in Nederland niet: ‘Dat heeft me sterk gevormd. Ik heb de Nederlandse mentaliteit leren kennen via kinderen.’

Na twee jaar slaagde hij in de selectieprocedure aan de universiteit van Groningen, waar hij universitair docent werd in de geschiedenis van Midden- en Oost-Europa en later hoogleraar. Onderzoek was belangrijk, maar hij beschouwde onderwijs en de begeleiding van studenten altijd als zijn voornaamste taak. ‘Ik had het gevoel dat ik die samenleving iets verschuldigd was. Ze had zo veel in mij geïnvesteerd — beurzen, zorg, steun. Ik wilde dat teruggeven door een goede docent te zijn.’

Het verschil tussen de Tsjechische en de Nederlandse academische hiërarchie omschrijft hij helder:
‘In Nederland is het niet zo belangrijk of je professor bent. Belangrijk is wat voor collega en docent je bent. In Tsjechië staat een professor nog altijd een treetje hoger; de hiërarchie is daar veel sterker. Dat is een erfenis van het oude Oostenrijk.’

Justa: ‘mijn hoofdprijs’

In Nederland ontmoette hij ook de liefde van zijn leven — zijn echtgenote Justa. Ze leerden elkaar kennen in 1971. ‘Ik besefte al heel snel dat ik de hoofdprijs had gewonnen,’ lacht hij. Ze zijn inmiddels meer dan vijftig jaar samen.

Ze trouwden op 28 maart 1973 in Naarden, bij het graf van Jan Amos Comenius. De datum was geen toeval: in Tsjechië is 28 maart de Dag van de Leraren én de geboortedag van de ‘leraar der volkeren’. ‘Het was onze manier om hem eer te bewijzen. Justa’s bruidsboeket belandde op zijn graf,’ herinnert hij zich.

Justa werd niet alleen zijn levenspartner, maar ook zijn taalredacteur.
‘Ik zeg nog altijd dat ik beter Nederlands schrijf dan Tsjechisch. Dat gebeurt nu eenmaal na jaren in emigratie. Elk artikel en elk boek is door haar geredigeerd. En als ik vandaag een belangrijke brief schrijf, corrigeert zij die nog steeds — en vindt ze er telkens weer kleine foutjes in,’ zegt hij met tedere trots.

Toen Justa Hans aan haar ouders voorstelde, waren ze enigszins verbijsterd — hun dochter had een bruidegom van achter het IJzeren Gordijn. Later hebben zij met Hans‘ ouders kennis gemaakt. Daarmee reisden zijn niet meer naar Tsjechoslowakije, uit angst voor grenscontroles. Daarom ging Justa alleen — zonder haar man, die niet mocht reizen. Ze vond dat naar eigen zeggen geen prettige ervaring: ze werd voortdurend gecontroleerd en moest zich bij de politie melden. Maar ze wilde zich aan Hans’ ouders tonen als zijn verloofde en later bracht ze ook hun kleinkinderen naar Tsjechoslowakije om de grootouders te bezoeken.

Een zus, Karel Kryl en drie weken gevangenis

Renner was niet de enige in de familie die in het vizier van het regime terechtkwam. Zijn veel jongere zus was ‘op haar manier een dissident’, zoals hij het noemt, en belandde tijdens haar middelbareschooltijd in de gevangenis.

Vanuit Nederland stuurde Hans via zijn studenten boeken van de emigrantenuitgeverij 68 Publishers en andere verboden literatuur naar Praag. De studenten smokkelden ze in grote aantallen — net als tijdschriften. Aan zijn zus stuurde hij een grammofoonplaat met protestliederen van Karel Kryl, die in het Westen was verschenen. Om de plaat ongezien door de controle te krijgen, plakte hij er een etiket ‘Walsen van Chopin’ op en liet hij haar professioneel opnieuw verzegelen.

De plaat kwam als ‘Chopin’ zonder problemen thuis aan. Zijn zus luisterde ernaar, leende hem uit aan een vriend, die hem weer doorleende; iemand nam hem op op band — en midden jaren zeventig, tijdens de harde normalisatie, werd het gedraaid op een discotheek in Ostrava. De Staatsveiligheidsdienst kwam het te weten en volgde het spoor van de opname tot bij Hans’ zus — precies midden in haar schriftelijke eindexamens.

‘Ze kwamen haar rechtstreeks uit de klas halen; de geheime politie leidde haar weg en ze belandde in de gevangenis in Hradec Králové. Ze schoren haar lange haar af en stopten haar in een cel met twee dieveggen en een prostituee. Voor een meisje van zeventien geen gezelschap om vrolijk van te worden,’ vertelt hij. ‘Ze zat er ongeveer drie weken en doorstond het verrassend goed — later zei ze dat ze er tenminste was afgevallen,’ lacht Hans met wrange ironie.

Een sleutelfiguur in dit verhaal was de directeur van de school van zijn zus — een communist die Hans persoonlijk kende. Hij was het die, ondanks alles, regelde dat zij haar eindexamen kon afmaken en haar diploma kon behalen. ‘Zijn pedagogische en menselijke kant woog zwaarder dan zijn partijlidmaatschap. Dankzij hem heeft mijn zus haar diploma gehaald,’ waardeert Renner tot op vandaag.

Daaruit trekt hij een bredere conclusie:
‘Het is niet allemaal zwart-wit. Niet elke communist was een schurk. Velen waren zogenoemde “radijsjes” — rood vanbuiten, wit vanbinnen. Ik heb mijn Nederlandse studenten altijd gezegd: je kunt niet iedereen veroordelen alleen maar omdat hij partijlid was. De motieven waren heel verschillend.’

Emigrantenwee, Dvořák en Brahms

Emigratie heeft ook een intieme, moeilijk onder woorden te brengen kant: heimwee. 

“Luister maar naar Dvořáks Negende symfonie – daar zit die heimwee in,” zegt hij. Het zijn kleine dingen: de geur van brood, een beekje in het bos, het geluid van het Tsjechisch op straat. Als je weet dat je niet kunt terugkeren, worden ze ondraaglijk.

In de eerste fase ging hij er radicaal mee om: hij las geen Tsjechische boeken (met uitzondering van Rudé právo, nodig voor zijn scriptie) en luisterde niet naar Tsjechische muziek.
‘Dvořák, Smetana – dat ging gewoon niet. Het opende een wond die je op de een of andere manier moest dichten.’ 

Als liefhebber van muziek vond hij een soort omweg: hij luisterde naar Johannes Brahms – Dvořáks vriend en beschermheer.
‘Dvořák heeft de Slavische dansen, die ik niet kon verdragen. Maar Brahms heeft de Hongaarse dansen. En een aantal orkestraties daarvan werd juist door Dvořák gemaakt. Dus ik luisterde naar Brahms, maar eigenlijk ook naar Dvořák – zonder dat ik het toen wist.’ 

Met emigratie zijn ook dromen verbonden – nachtmerries.
‘Vraag het elke vluchteling. Je droomt dat je weer in Tsjechië bent, je wilt terug naar je nieuwe land – en het lukt niet. Dat zijn echt verschrikkelijke dromen. Ze komen een paar keer per jaar en verpesten je dag, soms zelfs twee.’ Die dromen verdwenen pas toen hij na 1989 weer vrij naar Tsjechoslowakije kon terugkeren.

De Fluwelen Revolutie door de ogen van een gasthoogleraar

Toen in 1989 het IJzeren Gordijn viel, was hij net gasthoogleraar aan de universiteit van Michigan. Terwijl er thuis studentenbijeenkomsten plaatsvonden, gaf hij les aan Amerikaanse studenten over de geschiedenis van Midden-Europa.

De val van de Berlijnse Muur volgde hij op televisie – in Tsjechoslowakije ‘gebeurde er officieel nog niets, maar het kookte al. Ik kon niet slapen. Overdag gaf ik college, ’s nachts keek ik naar het nieuws. Het was helemaal niet zeker dat de revolutie fluweelzacht zou verlopen – er waren ook andere scenario’s.’

Zoon Alexandr had thuis de taak om de televisie in de gaten te houden. Ze letten vooral op Gustáv Husák.
“Op een dag kwam ik thuis van de universiteit en mijn zoon zei: ‘Papa, ze zeiden op tv: Husák is afgetreden.’ Dat was feest.”

Het was voor hem een tweede grote breuklijn – na augustus 1968. Dit keer echter volledig positief. Zodra het semester voorbij was, keerde hij met zijn gezin terug naar Europa. Ze brachten de kinderen onder bij de grootouders in Nederland en reisden samen met Justa voor het eerst na bijna een kwart eeuw naar Praag – niet meer in het geheim, niet met ‘zwarte’ reisdocumenten, maar als gasten.

‘Het passeren van de grens voelde als een overwinning. Als genoegdoening: ik stond aan de goede kant van de geschiedenis. Na zoveel jaren waarin ik niet terug mocht, was dat enorm sterk.’  Justa, die al die jaren zijn leven had gedeeld, begreep zijn gevoelens naar eigen zeggen ‘nog beter dan hijzelf.’

Masaryk – Havel – en een dankwoord aan Max van der Stoel

In Tsjechoslowakije was Renner bij verstek tot gevangenisstraf veroordeeld; na de revolutie werd hij door president Václav Havel gerehabiliteerd. Later ontving hij zelfs een Tsjechische staatsonderscheiding.
“Het is interessant: het ene regime stuurt je van de Praagse Burcht naar de gevangenis, het andere overhandigt je op diezelfde plek een medaille. En jij bent nog steeds dezelfde persoon. Dat leert je relativeren.”

Havel was voor hem een moreel voorbeeld.
“Het is zo’n Tsjechische lijn: Masaryk – Havel – en daarna moeten we afwachten,” zegt hij. Hij ontmoette hem meerdere keren in Nederland. Bij één gelegenheid gaf hij hem zijn boek over de geschiedenis van Tsjechoslowakije (geschreven vóór 1989, waarin Havel nog als dissident voorkomt).
“Hij wilde er zijn handtekening in zetten. Ik zei: ‘Nee, meneer de president, dit is voor u.’ Zijn handtekening met een hartje heb ik op een andere foto – die hangt in ons appartement in Praag en daar ben ik trots op.”

Minstens zo indrukwekkend was het bezoek van Michail Gorbatsjov aan de universiteit van Groningen in 2003. Renner werd gevraagd de hoofdtoespraak te houden. “Ik vertelde hem dat, wanneer we studenten vroegen wie de grootste politicus van de eerste helft van de twintigste eeuw was, het antwoord eenduidig was: Winston Churchill. En voor de tweede helft: Michail Gorbatsjov.”

In zijn toespraak vatte hij ook zijn eigen levensverhaal samen: “Ik zei tegen hem: door uw voorgangers moest ik uit Tsjechoslowakije vluchten. Dankzij u kon ik terugkeren.”
Gorbatsjov was zichtbaar ontroerd en bedankte hem later voor die woorden. “Ik ben ervan overtuigd dat, zonder ‘Gorbi’, de geschiedenis anders – en slechter – zou zijn verlopen.”

Misschien wel de meest concrete manier waarop Renner iets aan Nederland wilde teruggeven, is het Max-van-der-Stoel-park in Praag. Het herinnert aan het bezoek van de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken in 1977 en zijn ontmoeting met Jan Patočka, woordvoerder van Charta 77 – een daad die destijds enorme steun betekende voor Tsjechoslowaakse dissidenten.

Op initiatief van Renner en met steun van de Nederlandse ambassade werd in 2017, precies veertig jaar na die ontmoeting, nabij de Praagse Burcht feestelijk een park geopend dat de naam van Van der Stoel draagt.“Toen dacht ik: zo, mijn Nederlandse landgenoten, nu hebben we de balans een beetje rechtgetrokken,” besluit hij.

Tsjechië tussen emancipatie en nostalgie

Wat hij aan Nederland het meest waardeert, zijn tolerantie, menselijkheid en een geringere mate van afgunst. “Nederland is een vrouw die voor je zorgt. Als de buurman succes heeft, ziet men dat als het succes van de hele straat. Als je een mooie tuin aanlegt, licht het hele blok op,” beschrijft hij.

Tegelijkertijd ziet hij ook de schaduwzijden – een zekere arrogantie en een al te grote directheid, die botst met de Tsjechische mentaliteit. “In Nederland zegt men tijdens een universitaire vergadering rustig tegen een collega: ‘Dit doe je helemaal verkeerd’ – en de onderlinge verhoudingen lijden daar niet onder. In Tsjechië zou dat niet werken; daar wordt zoiets altijd liever wat ingepakt.”

Wanneer hij spreekt over de positie van vrouwen, schetst hij een interessant tweeluik van beide landen. In Tsjechische gezinnen was de man vaak dominant, terwijl de vrouw “de nek was die het hoofd draaide”. In Nederland was de gezinsemanicipatie in zijn generatie verder ontwikkeld – huishouding en zorg voor de kinderen werden meer gedeeld.
Omgekeerd is de vrouw in de Tsjechische samenleving als geheel volgens hem juist sterk geëmancipeerd:
“De Tsjechische man is eraan gewend dat hij een vrouwelijke baas heeft – schooldirectrices, afdelingshoofden, vrouwelijke artsen. Dat is een erfenis van de tijd waarin vrouwen móésten werken, omdat men van één salaris niet kon leven.”

Vandaag voelt hij zich in de eerste plaats Europeaan – net als zijn kinderen Kirsten en Alexander.
“We hebben wortels in Tsjechië én in Nederland, maar we leven in een Europese ruimte. De kinderen gaan graag naar Tsjechië, ook al spreken ze geen Tsjechisch,” zegt hij. Het feit dat zij een “vader van de andere kant van het gordijn” hebben, geeft hun volgens hem een diepere gevoeligheid voor de waarde van vrijheid.

Angst voor Rusland en drie woorden voor de jeugd

Als je hem vraagt waar hij zich in de huidige wereld het meest zorgen over maakt, antwoordt hij zonder aarzelen:
“Over de Russen. Ik ben bang voor Poetin.”
Het is volgens hem geen hysterie, maar historische ervaring.
“Ik ken de Russische en Sovjetgeschiedenis, ook de periode na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Ik heb het gevoel dat ik me meer dan de gemiddelde Europeaan bewust ben van het gevaar dat van die kant dreigt. Oekraïne hoeft niet de laatste te zijn die daarvoor de prijs betaalt.” 

Op de vraag welke drie waarden hij jonge mensen zou aanraden, merkt hij eerst bescheiden op dat hij daar eigenlijk tijd voor voorbereiding voor nodig heeft. Uiteindelijk zegt hij:
“Koester je vrijheid. Koester loyaliteit – aan de goede kant. En koester de partner die het dichtst bij je staat en van wie je houdt.” Als vierde voegt hij er nog “tolerantie” aan toe – een waarde die hij juist in Nederland heeft leren bewonderen.

“He, he”, “gezellig” en een thuis tussen twee talen

Als zijn favoriete Nederlandse woord noemt hij het eenvoudige “he, he” – een tussenwerpsel van opluchting dat zich moeilijk laat vertalen.
“Wanneer iets lukt, wanneer je even kunt ademhalen – een Nederlander zegt gewoon ‘he, he’. In het Tsjechisch hebben we zo’n uitdrukking niet,” legt hij uit.

Net zo lastig te vertalen is “gezellig” – iets tussen behaaglijkheid, warmte en gedeeld samenzijn. En misschien zijn het juist deze woorden die de plek typeren waar hij vandaag leeft: tussen het Tsjechisch waarin hij opgroeide en het Nederlands waarin hij boeken schrijft en spreekt met zijn kinderen en studenten.

Met de ene hand raakt hij Litomyšl aan, met het schoolbord waarop naast een eekhoorn ook Stalin hing, en de angst van zijn vader voor de geheime politie. Met de andere hand het Max-van-der-Stoel-park onder de Praagse Burcht, waar Tsjechische geschiedenis en Nederlandse diplomatie elkaar kruisen. En ergens daartussen bouwt Hans Renner, met een verlichtend “he, he”, verder aan zijn thuis: half aan de Noordzee, half aan de Moldau – en helemaal in Europa.